Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn BBC ṣe sọ, àwọn tòmátì tí wọ́n ń tà ní àwọn ilé ìtajà ńláńlá ní UK máa ń ní tòmátì tí wọ́n ń gbìn tí wọ́n sì ń kó ní China nípa lílo agbára láti ṣiṣẹ́.
Ìwádìí tí BBC World Service ṣe fi hàn pé lápapọ̀, ọjà mẹ́tàdínlógún, tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn jẹ́ ti àwọn ilé iṣẹ́ tí wọ́n ń tà ní UK àti Germany, ló ṣeé ṣe kí ó ní tòmátì ilẹ̀ China nínú.
Àwọn kan ní ‘Ítálì’ ní orúkọ wọn bíi ‘Ìtálì Tòmátì Purée’ ti Tesco, nígbà tí àwọn mìíràn ní ‘Ítálì’ nínú àpèjúwe wọn, bíi Asda tó ní ‘tómátì tí wọ́n gbìn ní Ítálì’ àti ‘Essential Tomato Purée’ ti Waitrose, tó ń ṣàpèjúwe ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ‘ìtálì tòmátì purée’.
Àwọn ilé ìtajà tí BBC World Service dánwò àwọn ọjà wọn tako àwọn àwárí wọ̀nyí.
Ní orílẹ̀-èdè China, ọ̀pọ̀lọpọ̀ tòmátì wá láti agbègbè Xinjiang, níbi tí ìṣẹ̀dá wọn ti ní í ṣe pẹ̀lú iṣẹ́ àṣekú láti ọwọ́ àwọn ará Uyghur àti àwọn ẹ̀yà Mùsùlùmí mìíràn tí wọ́n jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè mìíràn.
Àjọ Àgbáyé (UN) fi ẹ̀sùn kan ìjọba orílẹ̀-èdè China pé wọ́n ń fi ìyà jẹ àwọn ẹ̀yà kékeré wọ̀nyí, tí China kà sí ewu ààbò. China sẹ́ pé ó ń fipá mú àwọn ènìyàn láti ṣiṣẹ́ nínú iṣẹ́ tòmátì, ó sì sọ pé òfin ló ń dáàbò bo ẹ̀tọ́ àwọn òṣìṣẹ́ rẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí BBC ṣe sọ, China sọ pé ìròyìn UN dá lórí “ìròyìn èké àti irọ́”.
Orílẹ̀-èdè China ló ń mú nǹkan bí ìdá mẹ́ta tòmátì lágbàáyé jáde, pẹ̀lú agbègbè àríwá ìwọ̀ oòrùn Xinjiang tí a mọ̀ sí ojú ọjọ́ tó dára jùlọ fún gbígbin èso oko. Síbẹ̀síbẹ̀, Xinjiang ti dojúkọ àyẹ̀wò kárí ayé nítorí àwọn ìròyìn nípa ìlòkulò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, títí kan ìdènà ọ̀pọ̀ ènìyàn láti ọdún 2017.
Gẹ́gẹ́ bí àwọn àjọ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ti sọ, ó lé ní mílíọ̀nù kan àwọn ọmọ Uyghur tí wọ́n ti mú ní ibi tí China pè ní ‘àgọ́ àtúnkọ́ ẹ̀kọ́.’ Àwọn ẹ̀sùn ti jáde tó fi hàn pé wọ́n ti fipá mú àwọn kan lára àwọn tí wọ́n ti mú ṣiṣẹ́, títí kan àwọn oko tòmátì ní Xinjiang.
Lẹ́nu àìpẹ́ yìí ni BBC bá àwọn ènìyàn mẹ́rìnlá sọ̀rọ̀ tí wọ́n ròyìn pé wọ́n ti ní ìrírí tàbí wọ́n rí iṣẹ́ àṣekúdóró nínú iṣẹ́ tòmátì ní agbègbè náà láàárín ọdún mẹ́rìndínlógún sẹ́yìn. Ẹnìkan tí wọ́n ti mú tẹ́lẹ̀, tí ó ń sọ̀rọ̀ lábẹ́ orúkọ àdàpè, sọ pé ó yẹ kí àwọn òṣìṣẹ́ san iye tí wọ́n fẹ́ lò lójoojúmọ́ tó tó 650kg, pẹ̀lú ìyà fún àwọn tí kò bá ṣe dáadáa.
BBC sọ pé: “Ó ṣòro láti fìdí àwọn ìròyìn wọ̀nyí múlẹ̀, ṣùgbọ́n wọ́n dúró ṣinṣin, wọ́n sì tún jẹ́rìí sí ẹ̀rí nínú ìròyìn UN ti ọdún 2022, èyí tí ó ròyìn ìfìyàjẹni àti iṣẹ́ àṣekúṣe ní àwọn ilé ìhámọ́ ní Xinjiang.”
Nípa pípa àwọn ìwádìí ìfiránṣẹ́ láti gbogbo àgbáyé pọ̀, BBC ṣàwárí bí wọ́n ṣe ń kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ tòmátì Xinjiang lọ sí Yúróòpù - nípasẹ̀ ọkọ̀ ojú irin láti Kazakhstan, Azerbaijan àti sí Georgia, láti ibẹ̀ ni wọ́n ti ń kó wọn lọ sí Ítálì.
Àwọn olùtajà kan, bíi Tesco àti Rewe, dáhùn nípa dídúró ìpèsè tàbí yíyọ àwọn ọjà kúrò, nígbà tí àwọn mìíràn, títí bí Waitrose, Morrisons, àti Edeka, tako àwọn àwárí náà wọ́n sì ṣe àwọn àyẹ̀wò tiwọn, èyí tí ó tako àwọn ẹ̀sùn náà. Lidl jẹ́rìí sí lílo tòmátì ilẹ̀ China nínú ọjà kan tí wọ́n tà fún ìgbà díẹ̀ ní Germany ní ọdún 2023 nítorí ìṣòro ìpèsè.
Àwọn ìbéèrè ti dìde nípa bí wọ́n ṣe ń rí àwọn tòmátì Antonio Petti, ilé-iṣẹ́ pàtàkì kan ní Ítálì. Àkọsílẹ̀ ìrìnàjò ọkọ̀ ojú omi fihàn pé ilé-iṣẹ́ náà gba ohun tó ju mílíọ̀nù mẹ́rìndínlógójì kìlógíráàmù tòmátì láti ọ̀dọ̀ Xinjiang Guannong àti àwọn ẹ̀ka rẹ̀ láàárín ọdún 2020 sí 2023. Xinjiang Guannong jẹ́ olùtajà pàtàkì ní China, èyí tí ó ń ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ tòmátì ní àgbáyé.
Ní ọdún 2021, àwọn ọlọ́pàá ológun Ítálì kọlu ilé iṣẹ́ Petti kan lórí ìfura ẹ̀tàn - àwọn oníròyìn Ítálì ròyìn pé wọ́n fi àwọn tòmátì ará Ṣáínà àti àwọn tòmátì àjèjì mìíràn sí ara wọn gẹ́gẹ́ bí ará Ítálì. Ní ọdún kan lẹ́yìn ìkọlù náà, wọ́n yanjú ọ̀ràn náà níta ilé ẹjọ́.
Nígbà tí wọ́n ṣe ìbẹ̀wò sí ilé iṣẹ́ Petti kan, oníròyìn BBC kan ya àwòrán àwọn àwo tí wọ́n fi àwọn àgbá tí wọ́n kọ sí pé ó ní ìpara tòmátì láti Xinjiang Guannong ní oṣù Kẹjọ ọdún 2023 hàn. Petti sẹ́ ríra tí Xinjiang Guannong rà láìpẹ́ yìí, ó sì sọ pé àṣẹ ìkẹyìn tí wọ́n rà ni ọdún 2020. Ilé-iṣẹ́ náà gbà pé wọ́n ń ra ìpara tòmátì láti Bazhou Red Fruit, tí ó ní ìjápọ̀ pẹ̀lú Xinjiang Guannong, ṣùgbọ́n ó sọ pé òun yóò dẹ́kun gbígbé àwọn ọjà tòmátì láti China wọlé àti láti mú kí ìṣọ́ra pọ̀ sí i.
Agbẹnusọ Petti kan sọ fún BBC pé ilé-iṣẹ́ yìí “kò ṣe iṣẹ́ àṣekúdórógbó.” Síbẹ̀síbẹ̀, ìwádìí náà fi hàn pé Bazhou Red Fruit ní nọ́mbà fóònù kan pẹ̀lú Xinjiang Guannong, àti àwọn ẹ̀rí mìíràn, títí kan ìṣàyẹ̀wò ìwádìí ìfiránṣẹ́, èyí tí ó fihàn pé Bazhou ni ilé-iṣẹ́ ìkọ̀kọ̀ rẹ̀.
Agbẹnusọ Petti fi kún un pé: “Ní ọjọ́ iwájú, a kò ní kó àwọn ọjà tòmátì wọlé láti orílẹ̀-èdè China, a ó sì mú kí ìṣọ́ wa pọ̀ sí i lórí àwọn olùpèsè láti rí i dájú pé a tẹ̀lé ẹ̀tọ́ ènìyàn àti ti àwọn òṣìṣẹ́.”
Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ti gbé òfin tó le koko kalẹ̀ láti fòfin de gbogbo ọjà tí wọ́n ń kó jáde ní Xinjiang, nígbà tí Yúróòpù àti UK ti gbé ọ̀nà tó rọrùn, èyí tó fún àwọn ilé iṣẹ́ láyè láti ṣàkóso ara wọn láti rí i dájú pé wọn kò lo agbára láti ṣiṣẹ́ ní àwọn ẹ̀wọ̀n ìpèsè.
Àwọn àwárí náà tẹnu mọ́ pàtàkì àwọn ètò ìtọ́pinpin tó lágbára àti àwọn ìpèníjà tó wà nínú mímú kí àwọn ènìyàn mọ̀ nípa iṣẹ́ tó wà ní àgbáyé. Pẹ̀lú bí EU ṣe ń gbé àwọn ìlànà tó le koko kalẹ̀ lórí iṣẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ ní àwọn ẹ̀wọ̀n ìpèsè, ìgbẹ́kẹ̀lé UK lórí ìṣàkóso ara ẹni lè dojúkọ àyẹ̀wò tó pọ̀ sí i.
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Oṣù kọkànlá-05-2025